İşçi Sağlığı ve Halk Sağlığını Yeniden Düşünmek: Sağlık mı, Sistem mi?

Başka bir yaşam mümkündür. Emeğin değersizleştirilmediği, doğanın tahrip edilmediği ve toplum sağlığının korunabildiği bir toplumsal düzen; yalnızca sağlık politikalarının değil, üretim ve yaşam biçiminin bütünlüklü dönüşümünü gerektirir. Bu dönüşüm; işçilerin yaşam hakkının güvence altına alındığı, güvenceli istihdamın sağlandığı, sendikal örgütlenmenin önündeki engellerin kaldırıldığı, işçi sağlığı ve iş güvenliğinin bağımsız ve şeffaf biçimde denetlendiği, halk sağlığını önceleyen çevre ve kent politikalarının hayata geçirildiği ve doğayla uyumlu üretim biçimlerinin güçlendirildiği bir yaklaşımı zorunlu kılar.

Geleneksel yaklaşım, sağlık sorunlarını bireysel düzeyde ele alır: hasta vardır, tedavi edilir ve sorun çözülür. Ancak hem işçi sağlığı hem de halk sağlığı alanında bu yaklaşımın ciddi sınırları olduğu açıktır. Çünkü bu iki alan, yalnızca tıbbi değil; esas olarak toplumsal, ekonomik ve siyasal ilişkilerin ürünüdür.

İşçi sağlığına bakıldığında, ortaya çıkan hastalıklar ve iş cinayetleri çoğu zaman bireysel riskler ya da teknik eksikliklerle açıklanır. Oysa gerçeklik farklıdır. İşçinin maruz kaldığı riskler; uzun çalışma saatleri, güvencesizlik, taşeronlaştırma ve maliyet odaklı üretim politikalarıyla doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle işçi sağlığı, hastanede başlayan bir süreç değil; üretim ilişkilerinin içinde şekillenen bir olgudur. İşçi hasta olduğu için değil, çalıştığı koşullar nedeniyle hastalanır ve yaşamını yitirir.

Son yıllara ait veriler, bu yapının rastlantısal değil, sistematik olduğunu göstermektedir. İş cinayetlerinin önemli bir bölümü ağır sanayi ve yüksek riskli sektörlerde yoğunlaşırken, yaşamını yitiren işçilerin büyük çoğunluğunun sendikasız olduğu görülmektedir. Ezilme, patlama, yanma, düşme ve zehirlenme gibi nedenlerle meydana gelen bu ölümler, “kaza” olarak değil, önlenebilir ve süreklilik kazanmış bir düzenin sonucu olarak değerlendirilmelidir.

Bu düzenin temel mekanizmalarından biri taşeronlaştırmadır. Alt işveren zincirleri sorumluluğu parçalayarak görünmez kılarken, işçiyi güvencesizliğe mahkûm eder. Buna sendikasızlık eklendiğinde, işçiler yalnızlaştırılır ve en temel haklarını talep edemez hale getirilir. İşten çıkarma tehdidi ise bu yapının sürekliliğini sağlayan bir baskı aracına dönüşür. Hak arama ve örgütlenme girişimlerinin işsizlikle cezalandırılması, işyerlerinde kalıcı bir korku rejimi yaratır.

Öte yandan işçi sağlığına ilişkin görünmeyen bir alan da meslek hastalıkları ve sakatlanmalardır. Kimyasal maruziyet, ağır fiziksel yük ve uzun süreli yıpranma sonucu ortaya çıkan hastalıklar çoğu zaman kayıt altına alınmaz; görünmez kılınır. Bu durum, sorunun yalnızca akut ölümlerle sınırlı olmadığını, uzun vadeli ve yaygın bir sağlık yıkımının söz konusu olduğunu gösterir.

Benzer bir çerçeve halk sağlığı için de geçerlidir. Toplumda yaygın görülen hastalıklar yalnızca biyolojik etkenlerle değil; yoksulluk, işsizlik, kötü barınma koşulları ve çevresel risklerle belirlenir. Dünya Sağlık Örgütü tarafından da vurgulanan “sağlığın sosyal belirleyicileri” yaklaşımı, sağlık durumunun büyük ölçüde toplumsal koşullar tarafından şekillendiğini ortaya koyar.

Bu noktada işçi sağlığı ile halk sağlığı birbirinden ayrı alanlar olmaktan çıkar ve iç içe geçer. İşyerinde ortaya çıkan riskler yalnızca işçileri değil, tüm toplumu etkiler. Sanayi üretiminin yarattığı hava, su ve toprak kirliliği; solunum yolu hastalıklarından kronik rahatsızlıklara kadar geniş bir sağlık sorunları yelpazesi üretir. İşçiler bu risklere en yoğun biçimde maruz kalırken, toplumun tamamı bu üretim modelinin sonuçlarını gündelik yaşamında taşır.

Dolayısıyla sağlık sorunları, ortaya çıktıktan sonra tedavi edilecek bireysel problemler değil; ortaya çıkmadan önce önlenmesi gereken toplumsal süreçlerin sonucudur. Ancak bu önleme teknik bir mesele değil, politik bir tercihtir. İş güvenliği önlemlerinin alınmaması, çevre denetimlerinin yetersizliği ya da kamusal sağlık hizmetlerinin geri çekilmesi; çoğu zaman bilgi eksikliğinden değil, maliyet ve iktidar tercihinden kaynaklanır.

Bu çerçevede sürekli büyüme odaklı sanayi politikaları, sağlık sorunlarını çözmek bir yana derinleştirmektedir. Artan üretim baskısı; daha fazla taşeronlaşma, daha fazla güvencesizlik ve daha fazla yaşam riski anlamına gelir. Yani mesele yeni risklerin ortaya çıkması değil; var olan risklerin büyütülmesidir.

Oysa başka bir yaşam mümkündür. Emeğin değersizleştirilmediği, doğanın tahrip edilmediği ve toplum sağlığının korunabildiği bir toplumsal düzen; yalnızca sağlık politikalarının değil, üretim ve yaşam biçiminin bütünlüklü dönüşümünü gerektirir. Bu dönüşüm; işçilerin yaşam hakkının güvence altına alındığı, güvenceli istihdamın sağlandığı, sendikal örgütlenmenin önündeki engellerin kaldırıldığı, işçi sağlığı ve iş güvenliğinin bağımsız ve şeffaf biçimde denetlendiği, halk sağlığını önceleyen çevre ve kent politikalarının hayata geçirildiği ve doğayla uyumlu üretim biçimlerinin güçlendirildiği bir yaklaşımı zorunlu kılar.

Özetle, işçi sağlığı da halk sağlığı da yalnızca sağlık sorunu değildir. Her ikisi de, üretim ilişkilerinin, eşitsizliklerin ve siyasal tercihlerin doğrudan bir yansımasıdır. Bu nedenle gerçek bir sağlık politikası, tedavi edici değil; önleyici, eşitlikçi ve kamusal olmak zorundadır. Çünkü sağlık, yalnızca hastanelerde değil, yaşamın nasıl örgütlendiğinde belirlenir. 

Boşlukta Sesleniyorum

***

kapak görseli: Diego Rivera - Detroit Sanayi Muralları